Tự chủ Đại học: Cấp bách xây dựng lại niềm tin xã hội

Dân trí Sự dễ dãi về điều kiện nhập học và đầy ắp trên các phương tiện thông tin truyền thông tin tức về việc hàng trăm ngàn cử nhân thất nghiệp đã khiến cho niềm tin xã hội bị xói mòn và động lực của sinh viên suy giảm. Xây dựng lại niềm tin xã hội đối với giáo dục đại học là điều cấp bách hiện nay.
>> Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam: Cách hiểu về tự chủ đại học bị “lệch” quá nhiều về tài chính
Đó là ý kiến của GS.TSKH. Đặng Ứng Vận, Trường Đại học Hòa Bình Hà Nội nói về việc thực hiện Tự chủ và trách nhiệm trong giáo dục đại học hiện nay.

GS Đặng Ứng Vận cho rằng, Tự chủ cho các trường đại học không phải là vấn đề mới, lâu nay đã nhiều cuộc bàn luận, nhiều hội nghị, hội thảo đề cập đến. Trên thế giới, ngay cả ở những nước có nền giáo dục đại học hàng đầu như Hoa kỳ, về phương diện lý luận và thực tiễn tự chủ đại học vẫn là một nội dung cốt lõi trong những cuộc thảo luận về phát triển giáo dục đại học. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã từng bước giao nhiều quyền tự chủ hơn cho các trường đại học nhưng kết quả vĩ mô của các động thái này, xem chừng chưa rõ rệt. “Chất lượng giáo dục, đào tạo, nhất là giáo dục đại học và đào tạo nghề cải thiện còn chậm”; “nhiều hạn chế yếu kém trong các lĩnh vực giáo dục và đào tạo … vẫn chậm được khắc phục”.

Báo cáo phương hướng nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội 5 năm 2016-2020 tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII, một lần nữa nhấn mạnh việc giao quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục, đào tạo. Quyền tự chủ được xem như giải pháp quan trọng để giải phóng sức sáng tạo của trường đại học trong việc thực hiện sứ mệnh của mình .

Mặt khác, việc gia tăng quyền tự chủ cho các trường đại học có nơi, có lúc làm cho hệ thống giáo dục đại học trở nên kém ổn định hơn – ví dụ, tự chủ trong xác định chỉ tiêu tuyển sinh – đã khiến cho những người quan tâm đặt câu hỏi rằng có phải giao quyền tự chủ cho các trường đại học là liệu pháp tiên quyết để tăng chất lượng hệ thống và để thực hiện Nghị quyết của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII, cần làm những gì để việc giao quyền tự chủ cho các trường đại học đạt được hiệu quả mong muốn?

Trách nhiệm của Nhà nước

Trả lời câu hỏi trên, GS Đặng Ứng Vận cho rằng, trong vài thập kỷ qua, các trường đại học trên toàn thế giới ngày càng được khuyến khích tiếp thu những hành vi giống như thị trường với hy vọng rằng một số hiệu quả đạt được của cơ chế thị trường có thể mở rộng đến khu vực giáo dục đại học.

Giáo dục đại học, tuy nhiên, không giống như hàng hóa khác, bị cản trở bởi một số thất bại thị trường vốn có được dùng để biện minh cho một vai trò lớn hơn của chính phủ. Những thất bại của thị trường bao gồm các yếu tố bên ngoài, thông tin không đối xứng ở các cấp độ khác nhau của giáo dục đại học, và khả năng độc quyền do “sức mạnh thị trường’ của các trường công.

Một lý do khác khiến cho chính phủ đóng vai trò lớn hơn trong giáo dục đại học là vì ngoài hiệu quả ra, cân nhắc hiệu quả đồng vốn bỏ ra và công bằng xã hội vẫn còn quan trọng đối với nhà nước.
Tăng mức tự chủ được đi kèm với các cấp độ “trách nhiệm” vì giáo dục đại học đang chuyển dần từ hệ thống kiểm soát nhà nước sang hệ thống giám sát nhà nước. Nhưng câu hỏi đặt ra là những ai trong xã hội sẽ thực hiện chức năng giám sát này theo một cách đáp ứng có hiệu quả những nhu cầu trừu tượng của xã hội mà không phải của một nhóm riêng biệt.

Không ai khác là Chính phủ cần phát triển các cơ chế ‘trách nhiệm’ thay thế khi các hệ thống chuyển hướng tới nhà nước giám sát và việc kiểm soát trực tiếp được nới lỏng, đặc biệt là về các vấn đề tài chính (Huisman và Currie 2004: 532-533)… Chính phủ có thể quy trách nhiệm và có thể tìm cách đảm bảo rằng các trường đại học chịu trách nhiệm cho tất cả những điều về: tính toàn vẹn học thuật, toàn vẹn tài chính, sử dụng hiệu quả các nguồn lực, chất lượng và sự phù hợp của đầu ra, và đảm bảo công bằng xã hội (Salmi 2008:11)

Việc xã hội và doanh nghiệp gia tăng sự hoài nghi về chất lượng và việc học của sinh viên Việt Nam hiện nay phải xem như là một sự xói mòn lòng tin đối với các trường cao đẳng và đại học. Khi niềm tin của xã hội đối với hệ thống giáo dục đại học bị giảm sút thì bất kể quyền tự chủ được giao ở mức độ nào nhà nước vẫn phải chịu trách nhiệm.